Szeroki zakres kompetencji Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości określa jego istotną pozycję w systemie organów wspólnotowych. Z drugiej strony, wielość spraw rozpatrywanych przez ETS oraz długi czas oczekiwania na rozstrzygnięcia wymusiły utworzenie następnej instytucji sądowniczej – Sądu Pierwszej Instancji. Możliwość powstania Sądu została zasygnalizowana w Jednolitym Akcie Europejskim, podpisanym 17 lutego 1986 r.; decyzję tę oddano w gestię Rady. Na wniosek Trybunału Rada Unii po zasięgnięciu opinii Komisji i Parlamentu, jednomyślnie podjęła decyzję w tej sprawie 24 października 1988 r., co umożliwiło rozpoczęcie działalności Sądu 1 listopada 1989 r. Podstawę prawną działania SPI stanowią: art. 11 Jednolitego Aktu Europejskiego wprowadzający art. 168a do Traktatu Rzymskiego, art. 140a Traktatu o ustanowieniu EUROATOM i art. 32d Traktatu o ustanowieniu EWWiS. Siedzibą SPI jest Luksemburg.
SPI składa się z 15 członków, po jednym z każdego państwa członkowskiego. Sytuacja ta uległa zmianie wraz z przyjęciem traktatu z Nicei, gdzie ustalono, że w skład SPI będzie wchodzić co najmniej jeden sędzia z każdego państwa, co oznacza, że wejdzie do niego więcej sędziów z poszczególnych państw członkowskich. Sędziowie są mianowani w wyniku wspólnego porozumienia przez rządy państw członkowskich. Kandydaci na członków SPI muszą spełniać warunki do pełnienia funkcji sędziowskich oraz dawać gwarancje całkowitej bezstronności. Członkowie SPI mogą pełnić ponadto funkcję Rzeczników Generalnych. Kadencja członków SPI trwa 6 lat z możliwością reelekcji. W czasie pełnienia swojej funkcji członkowie SPI mają te same obowiązki co członkowie ETS i korzystają z gwarancji, przywilejów i immunitetów. Obowiązują ich także te same zasady dotyczące incompatibilitas. Generalnie zasadą jest, że jeśli Rada nie postanowi inaczej, to przepisy Traktatu o utworzeniu Wspólnoty Europejskiej dotyczące ETS stosuje się odpowiednio do SPI. Członkowie SPI wybierają spośród siebie Przewodniczącego, którego mandat trwa 3 lata i jest odnawialny.
„Przekazywanie Sądowi Pierwszej Instancji części jurysdykcji Trybunału Sprawiedliwości miało charakter stopniowy. „Dzisiaj możemy stwierdzić, że wszystkie skargi bezpośrednie wniesione przez osoby fizyczne i prawne, także w sprawach pomocy państwa i antydumpingowe, są składane do Sądu Pierwszej Instancji, poza skargami wniesionymi przez państwa członkowskie i instytucje[1]”.
Sąd Pierwszej Instancji jest właściwy do rozpoznawania następujących kategorii spraw, które tym samym zostały wyłączone spod jurysdykcji ETS:
- spory między Wspólnotami a ich funkcjonariuszami;
- sprawy wszczęte przez osoby fizyczne i prawne w celu unieważnienia aktu prawnego lub stwierdzenia naruszenia zasad konkurencji i antydumpingu;
- sprawy o odszkodowanie wszczęte przez osoby fizyczne albo prawne z tytułu braku działania lub niewłaściwej decyzji organów i funkcjonariuszy Wspólnot;
- stosowanie środków represyjnych wobec osób fizycznych i prawnych.
SPI rozstrzyga niektóre kategorie spraw w I instancji z możliwością odwołania się do ETS ( dwumiesięczny termin od daty otrzymania orzeczenia). W przypadku uwzględnienia odwołania przez ETS orzeczenie SPI jest zniesione. Wówczas Trybunał może sam rozstrzygnąć dany spór (typowe dla rewizji lub apelacji) lub przekazać go do ponownego rozpatrzenia Sądowi Pierwszej Instancji (typowe dla kasacji), który związany jest oceną prawną zawartą w orzeczeniu Trybunału. „Odwołanie kwestionujące jedynie ustalenia stanu faktycznego nie jest rozpatrywane, gdyż odwołanie musi powoływać się tylko na niezgodność orzeczenia z prawem. Z takim przypadkiem mamy do czynienia w sytuacji, gdy:
- SPI nie był kompetentny do rozpatrzenia sprawy;
- Popełniono istotne uchybienia procesowe, w wyniku czego naruszono istotny interes strony;
- SPI naruszył w inny sposób prawo Wspólnot[2]”.
Jak dotychczas tylko 15 % ogółu rozpoznanych przez SPI spraw zostało odesłanych do ETS jako sądu drugiej instancji.
Sposób postępowania przed SPI jest taki sam, jak przed ETS. Jednoczesne istnienie tych dwóch sądów wymaga uregulowania ich wzajemnych kompetencji, w szczególności w kwestii ich kognicji. Konflikt negatywny dotyczący kognicji obu sądów został wykluczony przez rozwiązanie, zgodnie z którym uznanie się przez jeden z sądów za niewłaściwy pociąga za sobą konieczność przekazania sprawy drugiemu sądowi i obowiązek rozstrzygnięcia sprawy przez drugi sąd. W celu uniknięcia sprzecznych orzeczeń, zarówno SPI, jak i ETS może zawiesić toczące się przed nim postępowanie do czasu wypowiedzenia się przez drugi sąd.
Należy pamiętać, że mówiąc o sądach wspólnotowych w Luksemburgu można mieć na myśli jeden z dwóch sądów. Pierwszy z nich to Europejski Trybunał Sprawiedliwości, cieszący się dużą renomą – bohater integracji europejskiej, którego sędziowie porównywani są do kapłanów prawa wspólnotowego. Drugim jest, zdobywający coraz większy szacunek i uznanie – Sąd Pierwszej Instancji, który coraz częściej decyduje się na wydawanie przełomowych i odważnych orzeczeń. „Można zaryzykować stwierdzenie, że właśnie do tego sądu (…) należy przyszłość i że od jego funkcjonowania i sprawności zależeć będzie, w jakim stopniu wspólnotowy porządek prawny sprosta wyzwaniom związanym z powiększeniem Wspólnoty o nowe państwa”[3].
Istotnym elementem organizacji Sądu Pierwszej Instancji jest podział jego pracy pomiędzy izby. Rozpoznawanie spraw w mniejszych składach pozwala na sprawniejsze prowadzenie postępowań i ograniczenie czasu potrzebnego do wydania rozstrzygnięcia. Poszczególne sprawy są przydzielane izbom zgodnie z zasadami określonymi w regulaminie proceduralnym oraz przyjętym wewnętrznym podziałem pracy. W zależności od charakteru i stopnia skomplikowania sprawy Sąd może orzekać w składzie kilku sędziów, natomiast sprawy o szczególnym znaczeniu prawnym mogą zostać przekazane do rozpoznania szerszemu składowi. Rozwiązanie takie umożliwia dostosowanie sposobu rozpatrywania sprawy do jej rzeczywistego ciężaru gatunkowego oraz znaczenia dla wspólnotowego porządku prawnego.
Ważną rolę w funkcjonowaniu Sądu odgrywa jego sekretariat. Do jego zadań należy między innymi przyjmowanie pism procesowych, prowadzenie rejestru spraw, dokonywanie doręczeń oraz przechowywanie dokumentacji związanej z postępowaniami. Sekretariat odpowiada również za prawidłowy obieg dokumentów pomiędzy Sądem i uczestnikami postępowania. Sprawne wykonywanie tych czynności ma szczególne znaczenie ze względu na wielojęzyczny charakter wspólnotowego wymiaru sprawiedliwości oraz konieczność zapewnienia wszystkim uczestnikom jednakowego dostępu do dokumentacji procesowej.
Po wniesieniu skargi rozpoczyna się pisemna faza postępowania. Skarga powinna określać strony, przedmiot sporu, żądania skarżącego oraz podstawowe argumenty prawne, na których zostały one oparte. Do pisma mogą być dołączone dokumenty i inne materiały mające znaczenie dla rozpoznania sprawy. Następnie skarga zostaje doręczona stronie pozwanej, która uzyskuje możliwość przedstawienia odpowiedzi. W zależności od okoliczności strony mogą również składać dalsze pisma służące uzupełnieniu ich stanowisk. Celem tej części postępowania jest możliwie dokładne określenie przedmiotu sporu jeszcze przed przystąpieniem do rozprawy.
Sąd dysponuje przy tym środkami umożliwiającymi wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Może zwrócić się do stron o przedstawienie dodatkowych informacji albo dokumentów, jeżeli uzna je za niezbędne do dokonania prawidłowej oceny. W określonych sytuacjach może również przeprowadzić inne czynności dowodowe. Aktywność Sądu w tym zakresie nie oznacza jednak przejęcia obowiązków stron, które powinny przedstawić argumenty i materiał na poparcie własnych twierdzeń. Chodzi przede wszystkim o stworzenie warunków umożliwiających wydanie rozstrzygnięcia na podstawie możliwie pełnego obrazu sprawy.
Po zakończeniu postępowania pisemnego może zostać przeprowadzona rozprawa. Podczas jej trwania pełnomocnicy stron przedstawiają najważniejsze elementy swojej argumentacji, odpowiadają na pytania sędziów oraz odnoszą się do stanowiska przeciwnika. Rozprawa ma więc przede wszystkim umożliwić pogłębienie kwestii, które nie zostały w pełni wyjaśnione w pismach procesowych. Szczególne znaczenie mogą mieć pytania kierowane przez skład orzekający, ponieważ pozwalają one skoncentrować dyskusję na zagadnieniach mających największe znaczenie dla późniejszego orzeczenia.
Postępowanie przed SPI opiera się na zasadzie kontradyktoryjności, zgodnie z którą każda ze stron powinna mieć możliwość zapoznania się z twierdzeniami i dowodami strony przeciwnej oraz ustosunkowania się do nich. Zasada ta stanowi podstawową gwarancję prawidłowego postępowania sądowego. Związana jest z nią zasada równości stron, która wymaga zapewnienia uczestnikom postępowania porównywalnych możliwości przedstawienia swoich argumentów. Sąd powinien przy tym zachować bezstronność oraz rozstrzygać sprawę wyłącznie na podstawie prawa i materiału procesowego.
Podobnie jak w postępowaniu przed Trybunałem Sprawiedliwości, istotne znaczenie ma reprezentacja stron. Osoby fizyczne i prawne występujące przed Sądem korzystają z profesjonalnych pełnomocników. Rozwiązanie takie jest uzasadnione wysokim stopniem skomplikowania prawa wspólnotowego oraz specyfiką samego postępowania. Od pełnomocników wymaga się nie tylko znajomości przepisów materialnych, ale również procedury obowiązującej przed sądami wspólnotowymi. Nieprawidłowe sporządzenie skargi, uchybienie terminowi lub niewłaściwe sformułowanie żądania może bowiem prowadzić do poważnych konsekwencji procesowych.
Sąd może również rozpoznawać wnioski o zastosowanie środków tymczasowych. Potrzeba ich zastosowania pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy wykonanie zaskarżonego aktu jeszcze przed zakończeniem procesu mogłoby spowodować poważne i trudne do naprawienia skutki. Zainteresowana strona może wówczas domagać się zawieszenia wykonania aktu albo zastosowania innego rozwiązania służącego ochronie jej interesów do czasu rozstrzygnięcia sprawy głównej. Środki tymczasowe mają charakter wyjątkowy i są stosowane jedynie wówczas, gdy zostaną spełnione wymagane przesłanki.
Wydanie orzeczenia poprzedza narada sędziów uczestniczących w rozpoznawaniu sprawy. Narada nie jest jawna, a jej przebieg pozostaje objęty tajemnicą. Ostateczne rozstrzygnięcie przedstawiane jest jako orzeczenie Sądu, bez ujawniania indywidualnych stanowisk członków składu orzekającego. Orzeczenie zawiera uzasadnienie, które wyjaśnia zarówno podstawy prawne rozstrzygnięcia, jak i sposób odniesienia się przez Sąd do najważniejszych argumentów stron. Uzasadnienie ma zasadnicze znaczenie nie tylko dla uczestników konkretnego procesu, lecz także dla późniejszej praktyki stosowania prawa wspólnotowego.
Szczególna pozycja SPI wynika również z faktu, że stanowi on sąd pierwszej instancji w odniesieniu do znacznej części bezpośrednich skarg wnoszonych przez jednostki. Dzięki temu osoby fizyczne oraz przedsiębiorstwa uzyskały możliwość dochodzenia ochrony swoich interesów przed wyspecjalizowanym organem sądowym. Jest to szczególnie istotne w sprawach gospodarczych, w których decyzje instytucji wspólnotowych mogą wywoływać poważne skutki finansowe. Dotyczy to między innymi zagadnień konkurencji, pomocy państwa, środków ochrony handlu oraz odpowiedzialności odszkodowawczej.
Rozbudowa kompetencji Sądu Pierwszej Instancji była jednocześnie odpowiedzią na rozwój samego prawa wspólnotowego. Wraz ze wzrostem liczby regulacji prawnych zwiększała się liczba sporów wymagających rozstrzygnięcia przez sądy wspólnotowe. Coraz częściej były to sprawy wysoce specjalistyczne, wymagające szczegółowej analizy działalności przedsiębiorstw, sytuacji rynkowej oraz działań podejmowanych przez administrację wspólnotową. SPI stopniowo wykształcał więc własne doświadczenie orzecznicze w dziedzinach, które wcześniej znajdowały się bezpośrednio w zakresie działalności ETS.
Utworzenie Sądu miało także znaczenie dla zachowania prawa do skutecznej ochrony sądowej. Przeciążenie jednego organu sądowego prowadziłoby bowiem do nadmiernego wydłużania postępowań, co mogłoby zmniejszać praktyczną wartość udzielanej ochrony. Podział jurysdykcji pomiędzy dwa sądy pozwolił na bardziej racjonalne wykorzystanie zasobów wspólnotowego wymiaru sprawiedliwości. Europejski Trybunał Sprawiedliwości mógł w większym stopniu koncentrować się na zagadnieniach o fundamentalnym znaczeniu dla interpretacji prawa, natomiast Sąd Pierwszej Instancji przejął znaczną część spraw wymagających szczegółowego badania indywidualnych decyzji i okoliczności faktycznych.
Funkcjonowanie SPI przyczyniło się zatem do powstania bardziej rozwiniętej struktury sądownictwa wspólnotowego. Wprowadzenie możliwości kontroli jego orzeczeń przez ETS stworzyło system przypominający klasyczny model dwóch instancji, chociaż zakres kontroli dokonywanej przez Trybunał został ograniczony przede wszystkim do kwestii prawnych. Pozwalało to jednocześnie zachować spójność orzecznictwa oraz zapewnić jednostkom dodatkową gwarancję prawidłowości rozstrzygnięcia. Sąd Pierwszej Instancji stał się w ten sposób trwałym elementem wspólnotowego systemu ochrony prawnej, którego znaczenie rosło wraz z rozszerzaniem zakresu integracji europejskiej i zwiększaniem liczby spraw rozpoznawanych na poziomie wspólnotowym.
[1] Wymiar sprawiedliwości UE, op. cit., s. 188
[2] J. Białocerkiewicz, Prawo międzynarodowe…, op. cit., s. 415
[3] Wymiar sprawiedliwości UE, op. cit., s. 190