Na postępowanie przed ETS składają się 2 zasadnicze fazy – pisemna i ustna. Część pisemna obejmuje złożenie przez uprawniony podmiot pozwu do sekretarza ETS. Pismo to musi oczywiście spełniać wymogi formalne, tj.: jasno sprecyzowane żądanie, określenie drugiej strony sporu, ewentualne wnioski dowodowe i uzasadnienie żądania. Następnie sprawa jest wpisywana do rejestru ETS, a Przewodniczący ETS wyznacza sędziego sprawozdawcę odpowiedzialnego za prowadzenie danej sprawy. Sędzia sprawozdawca zapoznaje się ze sprawą, analizuje stanowiska stron i sporządza raport wstępny przeznaczony dla sędziów Trybunału. Skargę doręcza się pozwanemu, który powinien złożyć pisemną odpowiedź na postawione mu zarzuty w ciągu miesiąca od dostarczenia mu pozwu. Następnie obie strony mają możliwość złożenia uzupełniających pism procesowych. Po zamknięciu części pisemnej Przewodniczący wyznacza datę rozpoczęcia części ustnej. Na początku części ustnej wyznaczony przez Przewodniczącego sprawozdawca przedstawia raport o sprawie. Później każda ze stron wypowiada się w kontradyktoryjnej debacie na temat meritum sprawy. Następnie stronom są zadawane pytania przez skład orzekający. W końcu Rzecznik Generalny przedstawia wnioski końcowe. Wówczas Trybunał otwiera naradę w sprawie. W jej następstwie ETS na posiedzeniu jawnym wydaje orzeczenie. Orzeczenia ETS są prawomocne z dniem ogłoszenia. Po ogłoszeniu orzeczenia jest ono tłumaczone na wszystkie języki Wspólnoty i publikowane w specjalnych zbiorach. Po rozszerzeniu Unii najważniejsze orzeczenia mają być przetłumaczone na języki nowych państw członkowskich.
„Postępowanie przed ETS jest co do zasady prowadzone w języku francuskim, ponieważ jest to język roboczy trybunału. Powód może jednak wybrać jeden z 10 urzędowych języków Wspólnoty Europejskiej. Wówczas wybrany język będzie używany do prowadzenia postępowania, przy redagowaniu pism procesowych oraz przy wydawaniu orzeczenia. W części ustnej postępowania zapewnione jest symultaniczne tłumaczenie postępowania na języki oficjalne Wspólnoty inne niż język postępowania. Orzeczenia prejudycjalne wydawane są zawsze w języku urzędowym państwa, którego prawodawstwa dotyczy to orzeczenie”[1].
Reprezentacja przed ETS jest obowiązkowa. Reprezentantami stron mogą być tylko adwokaci wykonujący swą funkcję w krajach Wspólnoty. System ten ma bezwzględne zastosowanie wobec osób fizycznych i prawnych. Profesorowie prawa, którym przepisy prawne państwa jego pochodzenia przyznają zdolność procesowania się, mogą występować przed ETS na tych samych zasadach co adwokaci. W przypadku instytucji wspólnotowych, są one z reguły reprezentowane przez członków swego biura prawnego. Przy tym zawsze istnieje możliwość, by funkcjonariuszom biura prawnego towarzyszył adwokat lub nawet kilku adwokatów. Państwa członkowskie przeważnie są reprezentowane przez funkcjonariuszy biura prawnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Jeśli chodzi o koszty procesowe, to ogólnie rzecz ujmując postępowanie przed ETS jest bezpłatne. Płatne są tylko niektóre, wyjątkowe prace np. tłumaczenia. „Strona przegrywająca ponosi koszty postępowania, jeśli oto wniosła w swoim oświadczeniu pisemnym strona wygrana. Ponosi ona zarówno własne koszty, jak i koszty strony przeciwnej[2]”. Generalnie strony same między sobą ustalają wysokość kosztów procesowych. W przypadku braku konsensusu jedna ze stron ma prawo złożenia wniosku do ETS o ustalenie tych kosztów. Wówczas koszty procesowe są określane przez izbę, której sprawa była podporządkowana.
Europejski Trybunał Sprawiedliwości wydaje decyzje w formie postanowienia albo orzeczenia. Postanowienia wydawane są w sprawach pilnych, w celu pouczenia, kwestii określenia kosztów procesowych i w innych podobnych. Orzeczenia są podstawową formą decyzji. Orzeczenie ETS składa się z 3 części przedstawiających kolejno: stan faktyczny, stan prawny i ostateczną decyzję ETS.
„Trybunał Sprawiedliwości realizuje zadania przypisane w państwach członkowskich różnego rodzaju sądom: jest trybunałem konstytucyjnym, sądem administracyjnym, sądem cywilnym a nadto sądem międzynarodowego prawa publicznego”[3]. O tym, że Trybunał jest sądem międzynarodowym publicznym świadczą Traktat Rzymski, jak i akty prawne mające w nim swą podstawę. Maja one pochodzenie międzynarodowe, a ETS rozstrzyga spory wynikłe na tle ich stosowania, czy też dokonuje ich wykładni.
Trybunał jest sądem konstytucyjnym, ponieważ bada zgodność aktów prawa wtórnego z postanowieniami Traktatu Rzymskiego. Funkcje sądu administracyjnego, w strukturze krajowego wymiaru sprawiedliwości, pełni rozstrzygając spory między Wspólnotami a funkcjonariuszami, czy też orzekając odszkodowanie za szkody wyrządzone przez Wspólnoty lub jej funkcjonariuszy. Co więcej Trybunał upodabnia się do sądu kasacyjnego, w stosunku do orzeczeń wydanych przez Sąd Pierwszej Instancji.
Istotnym elementem postępowania przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości jest również badanie dopuszczalności wniesionej skargi. Trybunał przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania sprawy powinien ustalić, czy podmiot występujący ze skargą posiada odpowiednią legitymację procesową, czy zachowany został termin jej wniesienia oraz czy przedmiot sprawy znajduje się w zakresie kompetencji Trybunału. Niespełnienie warunków formalnych może doprowadzić do odrzucenia skargi bez rozpatrywania jej zasadności. Wymogi dotyczące dopuszczalności mają duże znaczenie przede wszystkim w przypadku skarg wnoszonych przez osoby fizyczne i prawne, ponieważ ich możliwość bezpośredniego występowania przed Trybunałem podlega określonym ograniczeniom.
W toku postępowania mogą pojawić się także kwestie wymagające rozstrzygnięcia jeszcze przed wydaniem ostatecznego orzeczenia. W szczególności możliwe jest zastosowanie środków tymczasowych, jeżeli zachodzi potrzeba zabezpieczenia interesów jednej ze stron lub zapobieżenia powstaniu trudnych do odwrócenia skutków. Zasadniczym celem takich środków jest zachowanie istniejącego stanu faktycznego lub prawnego do momentu zakończenia właściwego postępowania. Ich zastosowanie nie przesądza jednak o sposobie rozstrzygnięcia sprawy głównej. Trybunał dokonuje odrębnej oceny przesłanek uzasadniających zastosowanie ochrony tymczasowej.
Ważną instytucją procesową jest również interwencja. Umożliwia ona określonym podmiotom przystąpienie do już toczącego się postępowania w celu poparcia stanowiska jednej ze stron. Interwenient nie zastępuje strony i nie może samodzielnie zmienić przedmiotu sporu, lecz przedstawia argumentację przemawiającą za określonym rozstrzygnięciem. Możliwość uczestniczenia w postępowaniu w takim charakterze ma znaczenie szczególnie w sprawach, których rezultat może wpływać nie tylko na bezpośrednich uczestników sporu, ale także na sytuację innych państw członkowskich albo instytucji wspólnotowych.
Szczególne miejsce w działalności Trybunału zajmuje procedura związana z wydawaniem orzeczeń prejudycjalnych. Jej podstawowym zadaniem jest zapewnienie jednolitej wykładni oraz stosowania prawa wspólnotowego we wszystkich państwach członkowskich. Sąd krajowy rozpoznający konkretną sprawę może zwrócić się do Trybunału z pytaniem dotyczącym interpretacji przepisów prawa wspólnotowego albo ważności aktu wydanego przez instytucję Wspólnoty. Trybunał nie rozstrzyga wówczas bezpośrednio sporu zawisłego przed sądem krajowym, lecz udziela odpowiedzi prawnej, która umożliwia temu sądowi wydanie orzeczenia zgodnego z prawem wspólnotowym.
Mechanizm pytań prejudycjalnych ma szczególne znaczenie dla funkcjonowania całego systemu prawnego Wspólnot Europejskich. Dzięki niemu możliwe jest ograniczenie sytuacji, w których identyczne przepisy prawa wspólnotowego byłyby odmiennie interpretowane przez sądy poszczególnych państw. W praktyce prowadzi to do powstawania jednolitych standardów wykładni. Sądy krajowe stają się tym samym jednym z podstawowych ogniw systemu stosowania prawa wspólnotowego, natomiast Trybunał zapewnia jego jednolitość na poziomie ponadpaństwowym. Procedura ta jest również jednym z najważniejszych sposobów współpracy pomiędzy sądownictwem krajowym a sądownictwem wspólnotowym.
Znaczenie orzecznictwa Trybunału wykracza przy tym poza rozstrzyganie pojedynczych sporów. W licznych sprawach ETS formułował zasady mające podstawowe znaczenie dla całego porządku wspólnotowego. W drodze orzecznictwa rozwijano między innymi koncepcję pierwszeństwa prawa wspólnotowego, jego bezpośredniego skutku, odpowiedzialności państwa za naruszenie prawa wspólnotowego oraz obowiązku zapewnienia jednostkom skutecznej ochrony sądowej. W efekcie działalność Trybunału przyczyniała się do stopniowego wzmacniania autonomicznego charakteru prawa wspólnotowego i jego oddziaływania na systemy prawne państw członkowskich.
Procedura przed Trybunałem musi jednocześnie gwarantować bezstronność i niezależność rozstrzygnięcia. Sędziowie uczestniczący w rozpoznaniu sprawy nie reprezentują interesów państw, z których pochodzą. W wykonywaniu swych obowiązków powinni kierować się wyłącznie przepisami prawa i własną oceną prawną przedstawionego zagadnienia. Narady składu orzekającego są niejawne, a podejmowane w ich toku stanowiska poszczególnych sędziów nie są ujawniane. Orzeczenie przedstawiane jest jako rozstrzygnięcie całego składu, co odróżnia ten model od systemów prawnych dopuszczających publikowanie zdań odrębnych.
Duże znaczenie ma również uzasadnienie orzeczenia. Nie ogranicza się ono wyłącznie do wskazania, która ze stron wygrała spór, lecz przedstawia argumentację prawną prowadzącą Trybunał do danego rozstrzygnięcia. Dzięki temu możliwe jest odtworzenie sposobu interpretacji określonych przepisów i wykorzystanie przyjętej wykładni w innych sprawach. Uzasadnienia orzeczeń mają z tego powodu znaczenie nie tylko dla stron konkretnego postępowania, lecz również dla sądów krajowych, organów administracji, instytucji wspólnotowych oraz przedstawicieli nauki prawa.
W praktyce funkcjonowanie Trybunału wymaga także zachowania równowagi pomiędzy sprawnością postępowania a zapewnieniem stronom pełnej możliwości przedstawienia swoich racji. Liczba wpływających spraw, wielojęzyczny charakter Wspólnot oraz złożoność problemów prawnych powodują, że postępowanie może być czasochłonne. Z tego względu rozwiązania proceduralne zmierzają do uporządkowania materiału procesowego oraz koncentracji postępowania na zagadnieniach mających podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia.
Europejski Trybunał Sprawiedliwości należy zatem traktować nie tylko jako organ rozstrzygający spory, lecz również jako instytucję zapewniającą skuteczność całego systemu prawa wspólnotowego. Postępowanie przed Trybunałem służy ochronie praw podmiotów uczestniczących w procesie integracji europejskiej, kontroli legalności działań instytucji oraz zapewnieniu przestrzegania zobowiązań przez państwa członkowskie. Szczególne znaczenie ma przy tym możliwość wypracowywania jednolitej wykładni przepisów obowiązujących na obszarze wszystkich państw Wspólnoty. Dzięki temu działalność orzecznicza ETS stała się jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój i utrwalanie wspólnotowego porządku prawnego.
Zakres postępowania przed Trybunałem pozostaje ściśle związany z rodzajem sprawy, która została mu przedstawiona. Odmienny charakter mają bowiem postępowania wszczynane przeciwko państwom członkowskim, inny skargi dotyczące legalności działań instytucji wspólnotowych, a jeszcze inny sprawy inicjowane przez sądy krajowe w drodze pytania prejudycjalnego. Zróżnicowanie to powoduje, że ogólne reguły proceduralne uzupełniane są przez szczegółowe rozwiązania odpowiadające charakterowi konkretnego środka prawnego. W każdym przypadku zasadniczym zadaniem Trybunału pozostaje jednak zapewnienie przestrzegania prawa w procesie wykładni i stosowania postanowień traktatowych oraz aktów wydanych na ich podstawie.
Jednym z istotnych rodzajów postępowania jest skarga dotycząca niewypełnienia zobowiązań przez państwo członkowskie. Jeżeli państwo narusza obowiązki wynikające z prawa wspólnotowego, może dojść do wszczęcia procedury prowadzącej ostatecznie do rozpoznania sprawy przez Trybunał. Postępowanie tego rodzaju ma szczególne znaczenie dla zapewnienia efektywności prawa wspólnotowego, ponieważ samo uchwalenie wspólnych norm nie byłoby wystarczające bez możliwości kontroli ich wykonywania przez państwa należące do Wspólnoty. Przedmiotem zarzutu może być zarówno działanie sprzeczne z prawem wspólnotowym, jak i zaniechanie polegające przykładowo na niewprowadzeniu określonych regulacji do krajowego porządku prawnego.
Postępowanie takie poprzedzone jest zazwyczaj etapem umożliwiającym państwu przedstawienie swojego stanowiska oraz usunięcie stwierdzonych uchybień. Rozwiązanie to ma zapobiegać kierowaniu do Trybunału spraw, które mogą zostać rozwiązane bez konieczności wszczynania postępowania sądowego. Dopiero brak odpowiedniej reakcji państwa może prowadzić do skierowania sprawy na drogę sądową. Na etapie tym badane jest, czy rzeczywiście doszło do naruszenia zobowiązań wynikających z prawa wspólnotowego oraz czy naruszenie to istniało w okresie mającym znaczenie dla oceny sprawy.
Orzeczenie stwierdzające naruszenie zobowiązań nie ogranicza się jedynie do deklaracji, że zachowanie państwa było niezgodne z prawem. Państwo członkowskie zobowiązane jest podjąć działania niezbędne do wykonania orzeczenia. Może to oznaczać konieczność zmiany przepisów krajowych, zaprzestania określonej praktyki administracyjnej, wydania odpowiednich aktów prawnych albo zastosowania innych środków zapewniających zgodność z prawem wspólnotowym. Tym samym działalność Trybunału wywiera bezpośredni wpływ na praktykę funkcjonowania organów państwowych oraz na krajowe systemy prawne.
Innym ważnym instrumentem jest skarga o stwierdzenie nieważności aktu wspólnotowego. Jej celem jest kontrolowanie zgodności z prawem działań podejmowanych przez instytucje Wspólnot. Trybunał może badać między innymi, czy dany organ posiadał kompetencję do wydania określonego aktu, czy zachowane zostały wymagane procedury, czy nie doszło do naruszenia przepisów traktatowych oraz czy instytucja nie dopuściła się nadużycia władzy. Kontrola taka ma zasadnicze znaczenie dla zachowania zasady legalizmu, zgodnie z którą organy wspólnotowe mogą działać wyłącznie w granicach przyznanych im kompetencji.
Stwierdzenie nieważności aktu powoduje określone konsekwencje w całym wspólnotowym porządku prawnym. Akt uznany przez Trybunał za niezgodny z prawem traci podstawę dalszego obowiązywania. Instytucja, która go wydała, powinna natomiast zastosować się do orzeczenia i podjąć odpowiednie działania zmierzające do usunięcia skutków wcześniejszego naruszenia. Trybunał, dokonując kontroli legalności, pełni więc funkcję gwarancyjną, ograniczając możliwość arbitralnego działania instytucji i zapewniając przestrzeganie hierarchii norm prawnych.
Uzupełnieniem tego rodzaju kontroli jest możliwość wniesienia skargi na bezczynność instytucji. Jeżeli właściwy organ wspólnotowy pozostaje bezczynny pomimo ciążącego na nim obowiązku podjęcia określonego działania, brak ten może stać się przedmiotem kontroli sądowej. Znaczenie tej procedury polega na tym, że naruszenie prawa może wynikać nie tylko z wydania wadliwego aktu, ale również z niepodjęcia działania, którego wymagają przepisy. W ten sposób system ochrony sądowej obejmuje zarówno aktywność organów wspólnotowych, jak i przypadki ich bezczynności.
Przed Trybunałem mogą być również rozpoznawane sprawy dotyczące odpowiedzialności odszkodowawczej Wspólnot. Jeżeli jednostka poniosła szkodę wskutek działania instytucji lub jej funkcjonariuszy, może w określonych warunkach dochodzić naprawienia tej szkody. Konieczne jest wówczas wykazanie przesłanek odpowiedzialności, w szczególności istnienia szkody, zachowania mogącego stanowić podstawę odpowiedzialności oraz związku pomiędzy tym zachowaniem a powstałym uszczerbkiem. Postępowania odszkodowawcze wzmacniają ochronę jednostki i stanowią dodatkowy mechanizm kontroli prawidłowości działania organów wspólnotowych.
Istotną część działalności sądownictwa wspólnotowego stanowi również rozpoznawanie środków zaskarżenia od orzeczeń Sądu Pierwszej Instancji. Nie oznacza to jednak ponownego przeprowadzenia całego postępowania i pełnego badania wszystkich okoliczności faktycznych. Kontrola Trybunału koncentruje się przede wszystkim na kwestiach prawnych. Może dotyczyć między innymi naruszenia prawa wspólnotowego, braku właściwości sądu czy uchybień proceduralnych, które mogły mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Takie rozwiązanie pozwala zachować jednolitość wykładni prawa, a jednocześnie tworzy wielostopniowy mechanizm ochrony sądowej.
Doniosłą rolę w postępowaniu odgrywa zasada kontradyktoryjności. Każda ze stron powinna mieć możliwość zapoznania się z twierdzeniami i argumentami przeciwnika oraz ustosunkowania się do nich. Trybunał nie może oprzeć swojego rozstrzygnięcia na okolicznościach, wobec których strony nie miały możliwości zajęcia stanowiska. Zasada ta służy zachowaniu równości procesowej oraz zapewnia, że orzeczenie zostanie wydane po wszechstronnym rozpatrzeniu argumentacji uczestników postępowania. Pozostaje ona ściśle związana z prawem do obrony, które stanowi jeden z podstawowych elementów prawidłowej procedury sądowej.
Równie ważna jest jawność rozpraw. Umożliwia ona społeczną kontrolę działalności wymiaru sprawiedliwości i przyczynia się do zwiększenia przejrzystości funkcjonowania Trybunału. Od jawności rozpraw należy jednak odróżnić tajność narady sędziowskiej. Rozwiązanie to ma służyć ochronie swobody dyskusji członków składu orzekającego oraz niezależności procesu podejmowania decyzji. Ostateczne orzeczenie prezentowane jest na zewnątrz jako stanowisko Trybunału, niezależnie od przebiegu wcześniejszej dyskusji pomiędzy sędziami.
Na przebieg postępowania wpływa także aktywna rola samego Trybunału. Skład orzekający nie musi ograniczać się wyłącznie do biernej oceny materiału dostarczonego przez strony. Może kierować do uczestników pytania, żądać dodatkowych wyjaśnień oraz podejmować czynności mające na celu wyjaśnienie zagadnień istotnych dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Ma to szczególne znaczenie w sprawach skomplikowanych, obejmujących wiele przepisów prawa wspólnotowego lub wymagających analizy zależności pomiędzy regulacjami krajowymi i wspólnotowymi.
Procedura przed ETS została więc ukształtowana w sposób umożliwiający rozpatrywanie bardzo zróżnicowanych kategorii spraw. Z jednej strony zapewnia ochronę praw państw, instytucji oraz jednostek, z drugiej zaś tworzy instrument kontroli przestrzegania zobowiązań wynikających z członkostwa we Wspólnocie. Rozbudowany katalog środków prawnych sprawia, że Trybunał może reagować zarówno na bezprawne działania, jak i na zaniechania, kontrolować legalność aktów wspólnotowych, rozstrzygać zagadnienia interpretacyjne oraz zapewniać jednolite stosowanie prawa. Wszystkie te elementy składają się na system ochrony sądowej, bez którego prawidłowe funkcjonowanie wspólnotowego porządku prawnego byłoby w znacznym stopniu utrudnione.
[1] Z. Brodecki, Prawo europejskiej…, op. cit., s. 62
[2] Wymiar sprawiedliwości UE, op. cit., s. 99
[3] Rozstrzyganie sporów w UE, op. cit., s. 46